کوثر اندیشه (پژوهش های زن و خانواده)

کوثر اندیشه (پژوهش های زن و خانواده)

از مقاومت تا بازسازی؛ بازخوانی گفتمان هویت اسلامی در فرآیند بازآفرینی و نقش زنان در پساجنگ*

نوع مقاله : ویژه نامه جنگ رمضان و مقاومت

نویسنده
مریم جمشیدیان قلعه سفیدی
طلبه پایه اول ،سطح 2 حوزه زهرایئه نجف آباد
10.22034/kowsar.2026.930
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بازخوانی گفتمان هویت اسلامی در بستر دوگانه مقاومت تا بازسازی، به بررسی نقش زنان در فرآیند بازآفرینی اجتماعی و فرهنگی جوامع پساجنگ می‌پردازد. این مطالعه با رویکردی کیفی و بهره‌گیری از تحلیل تطبیقی میان جوامع اسلامی و نمونه‌های بین‌المللی انجام شده است. پژوهش با تأکید بر تعاریف عملیاتی مقاومت فرهنگی و بازسازی اجتماعی، در پی کاهش شکاف میان نظریه و واقعیت‌های میدانی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد زنان در دوره‌های جنگ و پساجنگ، فراتر از حاملان حافظه جمعی، کنشگرانی فعال در بازسازی ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و روان‌شناختی هستند. داده‌های موردی بیانگر نقش ساختاری، روایت‌گرانه و تعیین‌کننده زنان در ترمیم هویت نسل جدید و احیای پیوندهای اجتماعی است. نتایج بر ضرورت تبیین گفتمانی جدید و ایمانی از هویت اسلامی تأکید دارد که مبتنی بر عاملیت زن بوده و پیوندی معنادار میان مقاومت فرهنگی و بازسازی همه‌جانبه برقرار می‌سازد
کلیدواژه‌ها
هویت اسلامی
زنان
بازسازی
گفتمان
ایمانی
روایت

بازشناسی هویت اسلامی در شرایطی که جوامع با تجربه جنگ، آسیب‌های اجتماعی و فرآیندهای طولانی بازسازی مواجه‌اند، اهمیتی دوچندان می‌یابد. در چنین بستری، زنان به‌عنوان بازیگران اصلی پایداری اجتماعی، حافظه فرهنگی و بازتولید ارزش‌های معنوی شناخته می‌شوند. در آیات قرآن نیز نقش زن در ساختن بنیان‌های اخلاقی و اجتماعی جامعه برجسته شده است؛ چنان‌که خداوند درباره حضرت مریم(سلام الله علیها) می‌فرماید: «وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آیَةً لِلْعَالَمِینَ» (الأنبیاء: ۹۱)، که نشان‌دهنده ظرفیت سازنده زن در تحول اجتماعی است. همچنین روایت نبوی «النِّساءُ شَقائقُ الرِّجال» بر هم‌ارز بودن زن و مرد در مسئولیت‌های اجتماعی تأکید می‌کند. با وجود اهمیت نظری موضوع، چالش جدی ، فقدان تعاریف عملیاتی از مفاهیم بنیادین همچون مقاومت فرهنگی، بازسازی اجتماعی و هویت اسلامی است؛ امری که ارزیابی میدانی و مقایسه‌ای را دشوار می‌سازد. این مقاله با تمرکز بر تجربه‌های تطبیقی از جوامع اسلامی و غیر اسلامی، و تحلیل چندلایه جامعه‌شناختی و روان‌شناختی، تلاش می‌کند تصویری جامع از نقش زنان در فرآیند بازآفرینی پساجنگ ارائه دهد. هدف نهایی، پیوند دادن گفتمان مقاومت با گفتمان بازسازی و استخراج مدلی مفهومی است که قابل‌کاربرد در مطالعات میدانی و سیاست‌گذاری فرهنگی باشد. مبانی نظری، تعاریف عملیاتی مفاهیم اصلی این پژوهش شامل مقاومت فرهنگی، بازسازی اجتماعی و هویت اسلامی است که در بستر مطالعات قرآنی و بین‌فرهنگی مورد بررسی قرار می‌گیرند. 1- مقاومت فرهنگی: به تلاش‌های جمعی یک جامعه برای حفظ ارزش‌ها، سنت‌ها و هویت خود در برابر تأثیرات بیگانه یا فشارهای خارجی اطلاق می‌شود (پاینده، ۱۳۹۸)که شامل مؤلفه‌هایی چون حفظ زبان مادری، روایت‌گری تاریخی و فرهنگی، و تقویت انسجام اجتماعی از طریق پیوندهای خانوادگی و اجتماعی است این مفهوم با الهام از مضامین قرآنی، مانند آیه ۴ سوره صف که بر صف کشیدن و ایستادگی در راه خدا تأکید دارد، تفسیر می‌شود. 2- بازسازی اجتماعی، فرایندی است که پس از دوران بحران و فروپاشی، با هدف ترمیم روابط اجتماعی، احیای اعتماد و تقویت نهادهای مدنی صورت می‌گیرد که شامل احیای اعتماد میان اعضای جامعه، بازآفرینی نقش سنتی و نوین خانواده، و افزایش مشارکت اجتماعی در ابعاد مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی است (توکلی، ۱۳۹۹: ۴۸). آیه ۱۰ سوره حجرات، با نهی از تمسخر و تحقیر دیگران و تأکید بر اصلاح ذات‌البین، به اهمیت این بازسازی در سطح روابط انسانی اشاره دارد. هویت اسلامی نیز به‌عنوان چارچوبی ارزشی و معرفتی، که از منابع وحیانی و سیره اهل بیت (علیه السلام) نشأت گرفته، نقش محوری ایفا می‌کند (علوی، ۱۴۰۰). سوره آل عمران، آیه ۱۰۳، که بر برپایی دین و عدم تفرقه تأکید می‌کند، بُعد جمعی و هویتی این مفهوم را برجسته می‌سازد. 3- هویت اسلامی: شامل مؤلفه‌هایی چون احساس مسئولیت‌پذیری دینی و اجتماعی، پایبندی به اخلاق اسلامی در رفتار فردی و جمعی، و تلاش برای انتقال ارزش‌های دینی به نسل‌های آینده است (علوی، ۱۴۰۰). مدل مفهومی این پژوهش، بر اساس یک چرخه پویا شکل گرفته است که در آن، مقاومت فرهنگی، زمینه را برای بازسازی اجتماعی فراهم می‌آورد. بازسازی اجتماعی موفق، به نوبه خود، به تقویت و بازتعریف هویت اسلامی منجر می‌شود. این هویت تقویت‌شده، سپس مقاومت فرهنگی جامعه را در برابر چالش‌های جدید، پایدارتر و اثربخش‌تر می‌سازد. در این چرخه، زنان به‌عنوان محور اصلی انتقال فرهنگی، حفظ پیوندهای اجتماعی و تربیت نسل آینده، نقشی کلیدی ایفا می‌کنند (پاینده، ۱۳۹۸). این مدل، تصویری جامع از تعاملات میان این مفاهیم و جایگاه ویژه زنان در فرایندهای فرهنگی و اجتماعی جوامع، به‌ویژه در دوران پس از بحران، ارائه می‌دهد. مطالعات موردی و تحلیل نقش زنان در ادامه به بررسی و تحلیل پنج مطالعه مورد از جوامع پس از جنگ در ایران، افغانستان، بوسنی، رواندا و ایرلند شمالی می‌پردازیم و نقش زنان را در فرایندهای مقاومت فرهنگی، بازسازی اجتماعی و تقویت هویت اسلامی در هر یک از این بسترها مورد کاوش قرار می‌دهیم در این بخش سعی شده تا با نشان دادن تفاوت‌ها و شباهت‌های تجربیات زنان در این جوامع و استخراج الگوهای مشترک و منحصربه‌فرد را بررسی کنیم. 1- ایران: در بستر جمهوری اسلامی ایران، مقاومت فرهنگی غالباً با تأکید بر حفظ ارزش‌های اسلامی و انقلابی، زبان فارسی و میراث فرهنگی صورت گرفته است. زنان در این فرایند، از طریق نهاد خانواده، مدارس و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی، نقش مهمی در انتقال این ارزش‌ها به نسل‌های بعد ایفا کرده‌اند (رضایی، ۱۳۹۸). بازسازی اجتماعی پس از جنگ ایران - عراق، با تأکید بر همبستگی ملی و مشارکت زنان در عرصه‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی، پیگیری شده است. هویت اسلامی، به عنوان چارچوب اصلی، همواره در فرایندهای مقاومت و بازسازی برجسته بوده است. 2- افغانستان: در افغانستان، به‌ویژه پس از دهه‌ها درگیری، مقاومت فرهنگی زنان غالباً در حفظ سنت‌های بومی، زبان‌های محلی و روایت‌گری تجارب زیسته متجلی شده است. با وجود محدودیت‌های فراوان، زنان افغان از طریق حلقه‌های خانگی، آموزش مخفیانه و فعالیت‌های مدنی، تلاش کرده‌اند تا هویت فرهنگی و دینی خود را زنده نگه دارند (اکبرزاده، ۲۰۱۷). بازسازی اجتماعی در این کشور با چالش‌های عمیقی روبرو بوده، اما زنان در تلاش برای احیای نهاد خانواده و مشارکت در امور خیریه و آموزشی نقش‌آفرینی کرده‌اند. هویت اسلامی در افغانستان، به دلیل تنوع قومی و تفاسیر مختلف، پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. 3- بوسنی: در جامعه بوسنی پس از جنگ، مقاومت فرهنگی زنان عمدتاً در حفظ خاطرات جمعی از نسل‌کشی، روایت‌گری تجارب جنگ و تلاش برای احیای میراث فرهنگی مشترک بویژه در میان مسلمانان بوسنیایی نمود یافته است. زنان بوسنیایی در فرایندهای صلح‌سازی، دادخواهی و بازسازی اجتماعی، از جمله از طریق گروه‌های حمایتی و سازمان‌های حقوق بشری، نقشی فعال داشته‌اند (مصطفیچ، ۲۰۱۹). هویت اسلامی، در کنار هویت ملی بوسنیایی، به عنوان عاملی در حفظ انسجام اجتماعی در دوران پس از جنگ عمل کرده است. 4- رواندا: در رواندا، پس از نسل‌کشی سال ۱۹۹۴، زنان که بخش قابل توجهی از جمعیت را تشکیل می‌دادند، بار اصلی بازسازی جامعه را بر دوش کشیدند. مقاومت فرهنگی آنان در حفظ خانواده، زبان محلی (کی‌نیارواندا) و سنت‌های فرهنگی ریشه داشت. زنان رواندایی در فرایندهای صلح، آشتی ملی و بازسازی اقتصادی، از طریق کشاورزی، کسب‌وکارهای کوچک و مشارکت در دولت، نقشی بی‌بدیل ایفا کردند (اووین، ۲۰۰۷). هویت در رواندا بیشتر بر اساس قومیت و ملیت تعریف می‌شود، اما زنان در حفظ انسجام اجتماعی و تلاش برای همزیستی مسالمت‌آمیز نقش مهمی داشته‌اند. 5- ایرلند شمالی: در بستر مناقشه طولانی‌مدت در ایرلند شمالی، زنان از هر دو جامعه کاتولیک و پروتستان، در فرایندهای مقاومت فرهنگی و اجتماعی نقش داشته‌اند. این مقاومت غالباً از طریق حفظ زبان، سنت‌ها و روایت‌های تاریخی خاص هر جامعه صورت گرفته است. زنان در ایرلند شمالی، از طریق سازمان‌های مردمی، کمیته‌های محلی و فعالیت‌های مدنی، به طور فعال در فرایندهای صلح‌سازی، کاهش تنش و بازسازی اجتماعی مشارکت کرده‌اند (مک‌آدام، ۲۰۰۰). هویت در این منطقه به شدت با وابستگی‌های مذهبی و سیاسی گره خورده است و زنان در تلاش برای ایجاد فضایی برای گفت‌وگو و درک متقابل بوده‌اند. علی‌رغم تفاوت‌های فرهنگی، تاریخی و سیاسی، الگوهای مشترکی در نقش زنان در این مطالعات موردی مشاهده می‌شود. زنان در همه جوامع، ستون فقرات خانواده و جامعه در دوران بحران بوده‌اند، مسئولیت انتقال ارزش‌ها و هویت به نسل‌های بعد را بر عهده داشته و در فرایندهای بازسازی اجتماعی، از جمله تلاش برای صلح و آشتی، مشارکت فعال داشته‌اند. نقش زنان در حفظ و تقویت مقاومت فرهنگی، غالباً از طریق نهاد خانواده و روایت‌گری تجارب زیسته، برجسته بوده است. درک و حمایت از نقش چندوجهی زنان، برای هرگونه تلاش موفقیت‌آمیز در جهت بهبودی و توسعه پایدار جوامع پساجنگ، امری حیاتی است. مدل تحلیلی و چارچوب نظری در اینجا به بازسازی اجتماعی و هویت اسلامی را در جوامع پساجنگ، با محوریت نقش محوری زنان، مورد کنکاش قرار می‌دهیم. هویت اسلامی به‌عنوان عامل وحدت‌بخش و انسجام‌دهنده، هم در فرایند مقاومت و هم در بازسازی، عمل می‌کند. این هویت، بستری ارزشی و معنوی فراهم می‌آورد که به جامعه امکان می‌دهد تا بحران را معنا بخشیده و از مرحله صرف بقا به سمت شکوفایی گام بردارد (طباطبایی، ۱۳۹۷). تأکید قرآنی بر نقش مادر در تربیت نسل، همان‌گونه که در آیه ۷۸ سوره نحل آمده، جایگاه بنیادین هویت‌سازی از آغاز زندگی را نمایان می‌سازد. هویت اسلامی، با تأکید بر کرامت انسانی، مسئولیت‌پذیری و معنویت، انگیزه لازم برای مقاومت و ظرفیت لازم برای بازسازی را تقویت می‌کند. سه مؤلفه در یک چرخه پویا قرار می گیرد: مقاومت فرهنگی (حفظ هویت) ← بازسازی اجتماعی (ترمیم روابط) ← بازتعریف و تقویت هویت اسلامی (به‌عنوان منبعی برای مقاومت نسل بعد) ← و در نهایت، تقویت مقاومت فرهنگی در برابر چالش‌های آتی. زنان، در تمامی حلقه‌های این چرخه، به‌عنوان حافظان حافظه جمعی، کنشگران بازسازی، و انتقال‌دهندگان هویت اسلامی، نقشی محوری ایفا می‌کنند (یزدانی، ۱۴۰۰). این مدل، ضمن برجسته ساختن نقش زنان، چارچوبی جامع برای تحلیل پدیده‌های پساجنگ در جوامع اسلامی ارائه می‌دهد. نتیجه‌گیری این پژوهش با بررسی نقش زنان در مقاومت فرهنگی، بازسازی اجتماعی و تقویت هویت اسلامی در جوامع پساجنگ، دریافت که زنان بازیگران اصلی و توانمندی در این فرایندهای پیچیده هستند. یافته‌های کلیدی نشان می‌دهند که مقاومت فرهنگی، که شامل حفظ زبان، روایت‌گری و انسجام اجتماعی است ، استراتژی بنیادین جوامع برای بقا بوده و زنان در انتقال فعالانه ارزش‌ها و خاطرات جمعی، نقشی محوری ایفا کرده‌اند. زنان به عنوان حافظان اصلی فرهنگ جامعه در برابر فشارهای بیرونی عمل کرده‌اند. بازسازی اجتماعی، که با احیای اعتماد، بازآفرینی نقش خانواده و افزایش مشارکت اجتماعی تعریف شد ،گام ضروری برای ترمیم بافت اجتماعی جوامع پس از جنگ است. در این راستا، زنان در همه جوامع مورد بررسی، فعالانه در ایجاد شبکه‌های حمایتی و مشارکت‌های اجتماعی نقش کلیدی ایفا کرده‌اند؛ هویت اسلامی نیز به عنوان چارچوبی معنایی و ارزشی، هم منبع الهام‌بخش مقاومت بوده و هم راهنمای فرایندهای بازسازی به سمت ارزش‌های اخلاقی و مسئولیت‌پذیری قرار گرفته است. زنان، به ویژه در تربیت نسل آینده، در تقویت این هویت مؤثر بوده‌اند که مدل مفهومی پژوهش، این مؤلفه‌ها را در یک چرخه پویا قرار داد که زنان محور آن هستند. بر اساس این یافته‌ها، باید سنجش کمی اثربخشی مداخلات حمایتی از زنان در بازسازی اجتماعی، مطالعه تطبیقی عمیق‌تر نقش آنان در جوامع با هویت‌های دینی و سکولار متفاوت، و بررسی تجربیات زنان در مناطق بحران‌زده دیگر متمرکز شود. همچنین، برنامه‌های کاربردی باید بر توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی زنان، حمایت از سازمان‌های مردم‌نهاد با محوریت زنان و ادغام مؤلفه‌های فرهنگی و هویتی در برنامه‌های بازسازی، با در نظر گرفتن نقش محوری زنان، تأکید کرد. در نهایت، درک عمیق نقش زنان و حمایت از کنشگری‌شان، کلید دستیابی به صلح پایدار و توسعه همه‌جانبه خواهد بود.

1- قرآن کریم ترجمه ناصرمکارم شیرازی 2-آرگوس، س. (۲۰۰۵). زنان، صلح و امنیت در جوامع پس از جنگ. مجله مطالعات زنان، ۱۸(۲). 3- اکبرزاده، الف. (۲۰۱۷). تاب‌آوری زنان و بازسازی اجتماعی در افغانستان. مجله مطالعات پس از جنگ، ۱۵(۲). 4- پاینده، م. (۱۳۹۸). مقاومت فرهنگی در جوامع در حال گذار: رویکردی جامعه‌شناختی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 5- توکلی، ر. (۱۳۹۹). فرهنگ و بازسازی اجتماعی: مطالعه‌ای بر جوامع پساجنگ. تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 6- خالد، ا. (۲۰۱۰). زنان، هویت و بازسازی در جوامع پس از درگیری. فصلنامه مطالعات جنسیت، ۵(۳)، ۴۵-۶۰. 7- دالگارد، ک. (۲۰۰۸). زنان و ساختارهای قدرت در جوامع در حال گذار. مجله مطالعات سیاسی، ۲۵(۱). 8- رضایی، ن. (۱۳۹۸). هویت اسلامی و نقش زنان در جامعه پس از جنگ ایران. فصلنامه پژوهش‌های اجتماعی ایران، ۸(۴). 9- زاهدی، پ. (۱۴۰۰). تحلیل تطبیقی نقش زنان در فرایندهای صلح در خاورمیانه. تهران: انتشارات سمت. 10- شولتز، م. (۱۹۹۸). زنان در جنگ و صلح: مطالعه موردی رواندا. مجله مطالعات آفریقایی، ۳۲(۴). 11- صادقی، م. (۱۳۹۷). نقش زنان در مقاومت فرهنگی در دوران بحران. فصلنامه فرهنگی-اجتماعی، ۷(۱)، ۱-۱۵. 12- علوی، س. (۱۴۰۰). نقش زنان در تحکیم هویت اسلامی در جوامع پساجنگ. فصلنامه مطالعات اجتماعی، ۱۲(۳)، ۱-۲۵. 13- عمران، ف. (۲۰۰۳). زنان و بازسازی جوامع پس از جنگ در بالکان. روزنامه مطالعات صلح، ۴۰(۲). 14- فیشر، ا. (۲۰۰۱). زنان، جنگ و جامعه: مطالعه‌ای بر ایرلند شمالی. لندن: انتشارات دانشگاه آکسفورد. 15-کاستلز، م. (۲۰۰۰). قدرت هویت: جهان‌شمول‌گرایی و جامعه شبکه‌ای. تهران: انتشارات طرح نو. 16- مک‌دونالد، ج. (۲۰۱۵). زنان، مقاومت و هویت در جوامع پساجنگ. مجله مطالعات امنیتی، ۳۹(۳). 17- مک‌آدام، ج. (۲۰۰۰). جنسیت و صلح‌سازی در ایرلند شمالی. در: آر. استاتهام و ال. رابین (ویراستاران)، زنان در مناطق درگیری (ص ۴۵-۶۲). لندن: پالگریو مک‌میلان. 18- مصطفیچ، ا. (۲۰۱۹). زنان و بازسازی اجتماعی در بوسنی و هرزگوین. مجله مطالعات صلح و درگیری، ۵(۱). 19- نلسون، گ. (۱۹۹۶). زنان، خانواده و ساخت جامعه در رواندا. مجله مطالعات آفریقایی، ۲۰(۱)، ۱-۲۵. 20- اووین، ج. (۲۰۰۷). زنان، صلح و توسعه در رواندا. نشریه مطالعات آفریقا، ۲۲(۳).