کوثر اندیشه (پژوهش های زن و خانواده)

کوثر اندیشه (پژوهش های زن و خانواده)

نقش زنان دهلران در بازخوانی هویت اسلامی از مقاومت تا پساجنگ(اصلاحیه)

نوع مقاله : ویژه نامه جنگ رمضان و مقاومت

نویسنده
Seminary Lecturer
10.22034/kowsar.2026.2497.1072
چکیده
این پژوهش به نقش زنان دهلران در بازخوانی هویت اسلامی از دوران مقاومت تا پساجنگ می‌پردازد. بررسی نسبت میان «جنسیت»، «مقاومت» و «هویت اسلامی» در مناطق مرزی، یکی از ضرورت‌های مغفول در مطالعات پساجنگ است. این پژوهش از نظرماهیت، درزمره تحقیقات کیفی است که با روش تحلیل مضمون و مصاحبه عمیق نیمه ساخته با ۳۰ نفر از بانوان پیشکسوت دهلران که به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شده بودند، گردآوری شد. مسئله بنیادین تحقیق، چگونگی بازتولید هویت ایمانی در مواجهه با چالش «سیالیت فرهنگی» و شکاف نسلی است. یافته‌ها نشان می‌دهد این بانوان با ارائه مصداقی از «الگوی سوم زن»، در سه ساحتِ «مدیریت خانواده در هجرت»، «پشتیبانی لجستیک» و «صیانت از انسجام مذهبی»، به کارگزاران اصلی پایداری مبدل شده‌اند. نتایج تحلیلی حاکی است که در عصر پساجنگ، این کنشگری از مقاومت سخت به «جهاد تبیین و بازسازی معنایی» تطور یافته؛ هرچند نفوذ رسانه‌های نوین، تداوم این هویت را با تهدید «گسست معنایی» روبرو کرده است. این نوشتار با عبور از رویکردهای توصیفی، مدل «پایداری هویتی در اقلیم مرزی» را به عنوان راهبردی برای بازسازی فرهنگی در گام دوم انقلاب ارائه می‌دهد.درنهایت، برضرورت پیوند میان اصالت های تاریخی ونیازهای فرهنگی جامعه امروز تاکید میکند.
کلیدواژه‌ها

دفاع مقدس بستری برای تحقق «الگوی سوم» زن مسلمان است؛ الگویی اثرگذار که فراتر از تحجر شرقی و ابزارانگاری غربی تعریف می‌شود (خامنه‌ای، ۱۳۹۱). امروزه این هویت در مواجهه با چالش‌هایی چون «جامعه شبکه‌ای» (کاستلز، ۱۳۸۹) و «شکاف نسلی» (ذکایی، ۱۳۸۶)، نیازمند بازخوانی برای جلوگیری از گسست میان «خویشتن تاریخی» و «آینده هویتی» است (آراسته، ۱۳۹۹). زنان شهرستان مرزی دهلران با بازتولید هویتی مبتنی بر ایثار و ولایت‌مداری، نقشی استراتژیک در مقاومت ایفا کردند. ضرورت کنونی، انتقال این میراث از طریق بازنمایی هنری و رسانه‌ای نوین به نسل جدید است تا پیوندی پایدار میان اصالت‌های دینی و نیازهای عصر حاضر برقرار شود. این پژوهش در پی پاسخ به سؤالات زیر است: ۱. نقش زنان دهلران در بازخوانی هویت اسلامی و پایداری مناطق مرزی چگونه تبیین می‌شود؟ ۲. کنشگری هویت‌ساز این زنان با چه چالش‌های نوظهوری روبروست و چه پیامی برای نسل امروز دارد؟

2- روش‌شناسی پژوهش این پژوهش کاربردی با رویکرد «کیفی» و استراتژی «تحلیل مضمون» انجام شده است. واکاوی تجارب زیسته و لایه‌های هویتی زنان در اقلیم مرزی دهلران، کانون تمرکز این مطالعه میدانی است. که، با ابتنا بررویکرد قرآنی (اعراف: ۱۷۶)، به دنبال کشف مضامین پنهان و معناسازی از دل روایت‌های زیسته برای تبیین الگوی سوم زن است.» ۱-۲. جامعه، نمونه و ابزار جامعه آماری شامل دو طیفِ بانوان پیشکسوت (تجربه دفاع مقدس) و دختران نسل جوان دهلران است. انتخاب این دوطیف باهدف واکاوی جریان سیال هویت وکنشگری از پیشکسوت به نسل جدید مصداق آیه «مِنهم مَن قَضىٰ نَحبَهُ وَمِنهُم مَن یَنتَظِر» (احزاب: ۲۳) است که بر تداوم مسیر الگوهای مقاوم تأکید دارد. با روش «نمونه‌گیری هدفمند» و بر پایه «حد اشباع نظری»، ۳۰ نفر انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، «مصاحبه نیمه‌ساختاریافته» با تمرکز بر چهار محور کلیدی: «روایت هویت تاریخی»، «زیست عفیفانه در عصر رسانه»، «واکاوی گسست گفتمانی» و «بازتعریف الگوهای نوین برای نسل جوان» بود. 3. مبانی نظری چارچوب نظری این پژوهش بر دو مفروضه کلان استوار است: «الگوی سوم زن» به‌عنوان مدل کنشگری و «هویت‌سازی پساجنگ» به‌عنوان فرآیند استمرار ارزش‌ها. 3-۱. الگوی سوم زن مفهوم «الگوی سوم»، تبیین‌گر هویتی فراتر از «تحجر» و «تجدد» است (خامنه‌ای، ۱۳۹۱ در آن زن به‌عنوان کارگزار فعال اجتماعی در توازن میان «نقش‌های خانوادگی» و «مسئولیت‌های اجتماعی» همان حیات طیبسه قرآنی (نحل: ۹۷)؛ که، فارغ ازحنسیت تجربه زیسته زنان دهلران، باز تعریف خانه به مثابه عقبه استراتژیک جنگ، پیوندی میان عواطف زنانه و ضرورت‌های مقاومت ایجاد کردند که نتیجه آن، تثبیت هویت زن تراز انقلاب در تلاقی عفاف و کنشگری بود (فلاحی، ۱۳۹۶). 3-2. هویت‌سازی در دوران پساجنگ هویت حماسی پس از منازعات نظامی، از ساحت «کنش میدانی» به «معناسازی فرهنگی» انتقال می‌یابد (کاستلز، ۱۳۸۹). در این مرحله، میراث زنان مقاوم در قالب «حافظه تاریخی فعال» بازتولید می‌شود. که، مصداق ق آنی آن «فَزادَهُم إیماناً» (آل‌عمران: ۱۷۳) در برابر شداید است.این فرآیند صرفاً بازنمایی گذشته نیست، بلکه بازخوانی ارزش‌های ایثار در مواجهه با چالش‌های معاصر و تداوم گفتمانی در افق گام دوم انقلاب است (جنتی و همکاران، ۱۴۰۰). 4. یافته‌های پژوهش و تحلیل داده‌ها فرآیند استخراج مدل نهایی طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. تحلیل ماتریس شبکه مضامین در سه ساحت اصلی به شرح زیر است: - ساحت رسانه (هژمونی رسانه‌ای و گسست تاریخی - ۸۶٪): یافته‌ها مبین آن است که رسانه‌های نوین از طریق «هژمونی تصویری»، موجبات تضعیف پیوند نسل جدید با روایت‌های بومی را فراهم آورده‌اند (عاملی، ۱۳۹۵). خلاء در تبدیل تجربه‌های حماسی بانوان دهلران به «فرآورده‌های رسانه‌ای»، نوعی «بی‌وزنی تاریخی» ایجاد کرده که منجر به گرایش به الگوهای فراگیر جهانی شده است. - ساحت گفتمان (انفصال زبانی و گسست گفتمانی - ۷۰٪): میان نسل‌ ها باعث شده است. که، مفاهیمی چون «ولایت مداری» به جای ضرورتی فطریبرمبنای آیه قرآن(مائده 55) به شکل الزامات بروزادرک شوند.ای اختلال ناشی از تفاوت نظام دانایی ماد «تکلیف‌گرایی» مادران با منطق حق محور نسل جدید است. نسل جدید مفاهیم را در چارچوب «حق‌محوری» و «منطق اقناعی» بازخوانی می‌کند (ذکایی، ۱۳۹۶). مفهوم آیه فوق نشان‌دهنده آن است که ولایت نه یک الزام بیرونی، بلکه تداوم مسیر ایمان و عمل صالح است که باید با زبان روز برای نسل جدید بازتعریف شود. - ساحت کنشگری در این پژوهش، بر مبنای منطق قرآنی «وَقُلِ اعْمَلُوا» (توبه: ۱۰۵)، بازنمایی‌کننده فعالیت‌های مجاهدانه زنانی است که عمل خود را نه یک اقدام فردی، بلکه کنشی در محضر الهی و در مسیر تحقق اهداف جامعه اسلامی می‌دیدند.» (تحول از مقاومت سخت به نرم - ۸۰٪): هویت بانوان دهلران از «کنشگری سخت» (ایثار و مسئولیت لجستیکی در دهه ۶۰) به «کنشگری نرم» در افق گام دوم (راهبری بصیرتی و مقاومت فرهنگی) تحول یافته است. استمرار زیست عفیفانه در نسل جدید، مستلزم بازتعریف فرمی و بازنمایی متناسب با نیازهای هویتی معاصر است. 5- توضیح مدل درختی ترسیم مدل درختی سطح ۱: تنه اصلی (مضمون فراگیر) پایداری هویتی در اقلیم مرزی (الگوی سوم زن) سطح ۲: شاخه‌های اصلی (مضامین محوری) ۱. کارگزاران پایداری (دوران مقاومت ۳. تهدیدهای هویتی (دوران پساجنگ) ۲. تطور کنشگری (دوران انتقال) سطح ۳: ذیل شاخه‌ها (کدهای باز/پایه) ذیل شاخه ۲ ذیل شاخه ۱ ذیل شاخه ۳ مدیریت در هجرت گذار از مقاومت سخت به نرم پشتیبانی لجستیک بازسازی معنایی سیالیت فرهنگی نفوذ رسانه‌ها گسست معنایی صیانت از انسجام مذهبی شکل شماره (۱) درخت واره استخراجی مدل کنشگری زنان دهلران 6- تحلیل یافته ها براساس درختواره با توجه به مدل استخراج شده، کنشگری زنان در این عرصه یک «جهاد عملی» مصداق عدم ضایع شدن عمل مومن، (آل‌عمران: ۱۹۵). در زیست روزمره بوده است. آنان با نگاه وحیانی، هم‌تراز با مجاهدت فی‌سبیل‌الله، با ابزار توکل و قناعت، ومدیریت هوشمندانه فضای روانی (مانند بایکوت اخبار ضعف برای حفظ صلابت رزمندگان) و تبدیل کمبودها به «سفره‌های کریمانه»، رنج های شخصی رابه آرمان های کلانی چون فتح جهانی در سایه ولایت گره زدند.وخانه را به ستاد پشتیبانی بدل کرده و مفاهیمی چون صبر و قناعت را به نسل بعد منتقل کردند. در نهایت، یافته‌ها نشان می‌دهد که «زیست عفیفانه» در فرهنگ بومی دهلران ریشه‌دار است؛ اما استمرار آن در نسل جدید، نیازمند عبور از روایت‌های تاریخی ایستا و دستیابی به یک «نظام بازنمایی هنری و رسانه‌ای» است. نتیجه‌گیری پژوهش حاضر نشان داد که زیست عفیفانه ریشه‌ای عمیق در فرهنگ بومی دهلران دارد، اما استمرار آن در نسل جدید مستلزم یک «بازتعریف هنری و رسانه‌ای» است. چالش‌های هویتی امروز را نباید صرفاً به «دین‌گریزی» تقلیل داد؛ بلکه این وضعیت ناشی از گذار در نظام زیبایی‌شناختی و شیوه بازنمایی هویت است. در نهایت، تثبیت «الگوی سوم زن» در افق گام دوم انقلاب، مشروط به آن است که جوهره ارزش‌های انقلابی ثابت مانده، اما قالب ارائه آن‌ها با منطق انتخاب‌گری و نیازهای هویتی نسل جدید هم‌گرا شود. برای عبور از گسست نسلی، ضرورت دارد میراث ایثار بانوان دهلران از حالت یک روایت تاریخیِ صِرف خارج شده و با بهره‌گیری از زبان هنر و ظرفیت‌های رسانه‌ای، به یک «الگوی زیست معاصر و مطلوب» تبدیل شود تا پیوندی پایدار میان اصالت‌های دینی و نیازهای فرهنگی جامعه امروز برقرار گردد. 

منابع ۱. قرآن کریم. ترجمه ، انصاری، حسین،( ۱۳۸۳). انتشارات اسوه ۲. آراسته، ح. ر.، و فوزی، ی. (۱۳۹۹). واکاوی مؤلفه‌های هویت‌بخش زنان در گام دوم انقلاب اسلامی. فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، (۸۹)، ۷-۳۲. ۳. جنتی، ع.، و میرسندسی، س. م. (۱۴۰۰). تحلیل بازنمایی سبک زندگی زنان در رسانه‌های نوین. پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، (۲۸)، ۴۵-۷۲. ۴. خامنه‌ای، س. ع. (۱۳۹۱، ۲۳ مهر). بیانات در دیدار جوانان استان خراسان شمالی (پیرامون سبک زندگی). قابل بازیابی در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. ۵. خامنه‌ای، س. ع. (۱۳۹۱). پیام به کنگره ملی هفت هزار زن شهید کشور. قابل بازیابی در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. ۶. خامنه‌ای، س. ع. (۱۳۹۷). بیانیه گام دوم انقلاب خطاب به ملت ایران. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. ۷. ذکایی، م. س. (۱۳۸۶). فرهنگ مطالعات جوانان. تهران: انتشارات آگاه. ۸. ذکایی، م. س. (۱۳۹۶). منطق اقناع و تغییرات فرهنگی در ایران. تهران: انتشارات تمدن علمی. ۹. فلاحی، م. س. (۱۴۰۲). مروری تحلیلی بر مشارکت‌های اجتماعی اثربخش زنان در جنگ تحمیلی (مطالعه موردی: ستاد پشتیبانی جنگ). تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، (۱۰)، ۲۳۳-۲۴۷. ۱۰. کاستلز، م. (۱۳۸۹). عصر اطلاعات: ظهور جامعه شبکه‌ای (جلد دوم: قدرت هویت) (ترجمه ا. علیقلیان و ا. خاکباز). تهران: انتشارات طرح نو.