کوثر اندیشه (پژوهش های زن و خانواده)

کوثر اندیشه (پژوهش های زن و خانواده)

نقش آموزه‌های دینی در بازسازی هویت جمعی پس از جنگ (با تأکید بر جنگ رمضان و غزه)

نوع مقاله : ویژه نامه جنگ رمضان و مقاومت

نویسنده
زهرا رحمتی نیا
پژوهشگر
10.22034/kowsar.2026.919
چکیده
جنگ‌های معاصر در منطقه غرب آسیا، به‌ویژه جنگ موسوم به «جنگ رمضان» در غزه، نه‌تنها ابعاد نظامی و سیاسی داشته، بلکه هویت جمعی جوامع درگیر را دستخوش تغییر و بازسازی عمیقی کرده است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای بیانات رهبران دینی و اجتماعی منطقه، به بررسی نقش آموزه‌های دینی در این بازسازی هویتی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مفاهیمی چون «مقاومت»، «شهادت‌طلبی» و «توکل»، عناصر اصلی بازتولید هویت جمعی در دوره پساجنگ هستند. این آموزه‌ها با ایجاد انسجام اجتماعی و ارائه چارچوب معنایی برای توجیه رنج‌ها، به تاب‌آوری ملی و بازسازی هویت اسلامی-فلسطینی کمک شایانی کرده‌اند. در پایان، مقاله به تحلیل چگونگی تداوم این هویت در پرتو چالش‌های آینده می‌پردازد
کلیدواژه‌ها
هویت جمعی
آموزه‌های دینی
مقاومت
جنگ رمضان
غزه
بازسازی پساجنگ

1.مقدمه جنگ همواره یکی از عمیق‌ترین تجربه‌های جمعی بشر بوده است که نه تنها ساختارهای مادی، بلکه بنیان‌های معنایی و هویتی جوامع را دستخوش دگرگونی می‌کند. جنگ غزه در سال ۲۰۲۳-۲۰۲۴ (مطابق با رمضان ۱۴۴۵) که به «طوفان‌الاقصی» و متعاقباً «جنگ رمضان» شهرت یافت، نقطه عطفی در تاریخ معاصر فلسطین و جهان اسلام محسوب می‌شود. این جنگ با ویژگی‌های منحصربه‌فردی همچون طولانی‌بودن، شدت تخریب، پوشش رسانه‌ای بی‌سابقه و حضور پررنگ گفتمان دینی در دو سوی معادله، بستری مناسب برای مطالعه رابطه دین و بازسازی هویت جمعی فراهم آورده است (رجبی، ۱۴۰۲، ص ۴۶). پرسش اساسی که این مقاله در پی پاسخ به آن است، عبارت است از: آموزه‌های دینی چه نقشی در بازسازی هویت جمعی جامعه فلسطین به‌ویژه در غزه، در دوره پس از جنگ رمضان ایفا می‌کنند؟ فرضیه پژوهش آن است که آموزه‌هایی چون مقاومت به مثابه تکلیف، فرهنگ شهادت، و مناسک دینی جمعی، با ایجاد انسجام اجتماعی و معنا بخشی به رنج‌ها، به بازتولید هویت مقاومت‌محور و تاب‌آوری جامعه کمک می‌کنند. اهمیت این پژوهش از آن روست که بسیاری از مطالعات انجام‌شده درباره جنگ‌ها، عمدتاً بر ابعاد سیاسی، امنیتی یا اقتصادی متمرکز بوده‌اند و به لایه‌های معنایی و هویتی کمتر پرداخته شده است. در شرایطی که دشمنان جهان اسلام، به‌ویژه رژیم صهیونیستی، به دنبال ناامیدسازی و فروپاشی هویتی مردم فلسطین هستند، شناخت ظرفیت‌های دینی برای بازسازی هویت جمعی، ضرورتی راهبردی می‌یابد. 2.چارچوب نظری: دین به مثابه منبع معنا و انسجام برای تحلیل نقش دین در بازسازی هویت جمعی، بهره‌گیری از نظریه‌های جامعه‌شناسی دین و روان‌شناسی اجتماعی ضروری است. امیل دورکیم در کتاب «صور بنیانی حیات دینی» بر کارکرد دین در ایجاد همبستگی اجتماعی تأکید می‌کند. به باور وی، مناسک دینی با گردهم‌آوردن افراد و ایجاد «وجدان جمعی»، انسجام اجتماعی را تقویت می‌کنند (دورکیم، ۱۳۸۳، ص ۲۳۵). پیتر برگر نیز در نظریه «ساخت اجتماعی واقعیت» خود، دین را به عنوان «پرده‌ای مقدس» معرفی می‌کند که بر روی بی‌ثباتی و آشوب هستی کشیده می‌شود و به زندگی انسان معنا می‌بخشد. در شرایط بحرانی مانند جنگ، هنگامی که نظم روزمره زندگی فرو می‌ریزد، دین می‌تواند با ارائه چارچوبی معنایی، از سقوط انسان به ورطه پوچی و ناامیدی جلوگیری کند (برگر، ۱۳۹۵، ص ۶۷). در سنت اسلامی نیز مفاهیمی همچون «ابتلا» (آزمایش الهی)، «اجر» (پاداش اخروی) و «صبر» چارچوبی برای معنابخشی به رنج‌ها فراهم می‌آورند. قرآن کریم در آیات متعددی ، مؤمنان را به صبر در برابر مصائب دعوت می‌کند و آن را نشانه ایمان می‌داند: «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ». (بقره/۱۵۵) بر این اساس، چارچوب نظری این پژوهش بر این گزاره استوار است که دین با ایفای دو کارکرد اصلی «معنا بخشی» و «انسجام‌بخشی» می‌تواند در فرآیند بازسازی هویت جمعی پس از جنگ نقشی تعیین‌کننده ایفا کند. 3.پیشینه پژوهش تحقیقات متعددی در زمینه تأثیر بیانات رهبران مذهبی و سیاسی بر رفتارهای اجتماعی و هویتی انجام شده است. در این راستا، برخی از مطالعات به بررسی نقش رهبری در شکل‌دهی به هویت ملی و فرهنگی پرداخته‌اند. به عنوان مثال، پژوهش‌هایی که توسط سادات (۱۳۹۸) انجام شده است، نشان می‌دهند که بیانات رهبران مذهبی در مواقع بحرانی می‌تواند به تقویت احساس همبستگی اجتماعی و هویت ملی در میان مردم منجر شود. همچنین، تحقیقات انجام‌شده توسط حسینی (۱۴۰۰) به بررسی تأثیر سخنرانی‌های سیاسی بر رفتارهای اجتماعی و مشارکت سیاسی جوانان پرداخته و به این نتیجه رسیده‌اند که این بیانات می‌توانند انگیزه‌های قوی برای مشارکت اجتماعی و سیاسی ایجاد کنند. از سوی دیگر، در پژوهش‌های انجام‌شده در زمینه ارتباطات سیاسی، مانند کارهای احمدی (۱۴۰۱)، به تأثیر رسانه‌ها بر انتقال پیام‌های رهبران اشاره شده است. این مطالعات نشان می‌دهند که نحوه ارائه و پوشش خبری بیانات رهبران می‌تواند تأثیرات عمیقی بر برداشت‌ها و رفتارهای عمومی داشته باشد. در مجموع، این پیشینه پژوهش نشان‌دهنده اهمیت بررسی دقیق‌تر بیانات رهبران در زمینه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی است و زمینه‌ای را برای پژوهش حاضر فراهم می‌کند. 4.روش تحقیق و جامعه آماری در این پژوهش از روش «تحلیل محتوای بیانات رهبران دینی و اجتماعی» استفاده شده است. سخنرانی‌های انتخاب‌شده شامل تمامی سخنرانی‌های رهبران حماس و جهاد اسلامی در بازه زمانی اکتبر ۲۰۲۳ تا آوریل ۲۰۲۴ می‌باشد. معیاری که برای انتخاب این سخنرانی‌ها مورد استفاده قرار گرفته، شامل محتوای مرتبط با موضوعات کلیدی همچون مقاومت، شهادت و توکل بوده است. جدول1. فراوانی مفاهیم کلیدی در مجموعه سخنرانی ها مفهوم فراوانی بافتارهای استخراج شده مقاومت 60% سخنرانی‌های تاریخ ۱۱ نوامبر ۲۰۲۳ شهادت 30% سخنرانی‌های تاریخ ۲۲ دسامبر ۲۰۲۳ توکل 50% سخنرانی‌های تاریخ ۵ ژانویه ۲۰۲۴ این جدول میزان فراوانی سه مفهوم اصلی و بافتارهایی را که از آن استخراج شده اند ، در مجموعه ای از سخنرانی های تاریخی بین سال های 2023 تا 2024 نشان می دهد . 5.یافته های پژوهش 1.5.مقاومت به مثابه عبادت و تکلیف شرعی یکی از برجسته‌ترین یافته‌های این پژوهش، تحول گفتمانی در مفهوم مقاومت است. در جریان جنگ رمضان، مقاومت دیگر صرفاً یک کنش سیاسی یا واکنش به اشغالگری نبود، بلکه به عنوان یک «تکلیف شرعی» و «عبادت» بازتعریف شد. این بازتعریف، تأثیرات عمیقی بر هویت جمعی مردم غزه گذاشت. تحلیل بیانات رهبران حماس و جهاد اسلامی در طول جنگ نشان می‌دهد که آن‌ها با بهره‌گیری از آیات جهاد در قرآن، مقاومت را نه یک انتخاب، بلکه یک وظیفه الهی معرفی می‌کنند. اسماعیل هنیه در یکی از سخنرانی‌های خود در جریان جنگ تأکید کرد: «ما بر سر سفره قرآن و سنت نبوی بزرگ شده‌ایم و جهاد در راه خدا را تا آزادی کامل فلسطین ادامه خواهیم داد» (العالم، ۲۰۲۳). «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کُرْهٌ لَکُمْ» (بقره / 216) (جهاد بر شما مقرر شده است، در حالی که برایتان ناخوشایند است) بارها در بیانات و نوشته‌های رهبران مقاومت تکرار شد. این نگاه دینی به مقاومت، باعث می‌شود که فرد و جامعه، سختی‌ها و رنج‌های جنگ را نه به عنوان یک بیهودگی یا شکست، بلکه به عنوان مسیر تکامل و اجرای فرمان الهی تلقی کنند. شهید مرتضی مطهری در تحلیل خود از فلسفه جهاد در اسلام می‌نویسد: «جهاد در اسلام، یک عبادت اجتماعی است که هم جنبه فردی دارد و هم جنبه جمعی. از جنبه فردی، موجب تکامل روحی مجاهد می‌شود و از جنبه جمعی، حیات امت اسلامی را تضمین می‌کند» (مطهری، ۱۳۸۹، ص ۸۵). این نگاه سبب شد که مردم غزه با وجود ویرانی‌های گسترده، نه‌تنها دچار یأس و ناامیدی نشوند، بلکه با روحیه‌ای بالاتر به استقبال آینده بروند. تصاویر پخش‌شده از بازگشت مردم به شمال غزه در پایان آتش‌بس، با وجود ویرانی کامل، نشان‌دهنده همین روحیه مقاومت بود. آن‌ها بر روی خرابه‌های خانه‌های خود پرچم فلسطین نصب می‌کردند و شعار «یا الله» سر می‌دادند (الجزیره، ۲۰۲۴). 2.5.فرهنگ شهادت و بازتولید هویت قهرمانی شهادت‌طلبی به عنوان یکی از عمیق‌ترین آموزه‌های اسلامی، در دوره پساجنگ به سرمایه‌ای اجتماعی و نمادین برای بازسازی هویت جمعی تبدیل می‌شود. فرهنگ شهادت در اسلام ریشه در مفاهیم قرآنی دارد؛ آنجا که خداوند می‌فرماید: «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» (هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده‌اند مرده مپندار، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند).( آل عمران /169) در جامعه غزه، این آیه و روایات مرتبط با آن، به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل شده است. خانواده شهدا به جای طرد شدن از جامعه یا گرفتار آمدن در داغداری منفعلانه، به جایگاه‌های نمادین تبدیل می‌گردند. آن‌ها در مراسم‌های عمومی با افتخار از فرزندان شهید خود یاد می‌کنند و جامعه نیز با احترام ویژه با آنان رفتار می‌کند. سارا روی در کتاب ارزشمند خود «حماس و جامعه مدنی در غزه» به این نکته اشاره می‌کند که «فرهنگ شهادت در غزه، نه یک پدیده حاشیه‌ای، بلکه عنصر مرکزی هویت جمعی است که از طریق آن، جامعه فلسطین توانسته است در برابر دهه‌ها اشغال و سرکوب مقاومت کند» (Roy, 2013, p. 103). این نگاه، هویت جمعی را از یک هویت «قربانی» به یک هویت «قهرمان» و «فداکار» تغییر می‌دهد. مراسم جمعی مانند تشییع شهدا و یادواره‌ها، به آیین‌ها برای بازتولید این هویت نوین تبدیل می‌شوند. در این مراسم، تصاویر شهدا در کنار نمادهای اسلامی مانند پرچم‌های مزین به آیات قرآن و گنبد مسجدالاقصی قرار می‌گیرد و پیوندی ناگسستنی بین هویت دینی و هویت ملی ایجاد می‌کند. عبدالرحمن ابوعامر در پژوهشی میدانی درباره بازسازی هویت در غزه پس از جنگ ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که ۷۸٪ از خانواده‌های شهدا، شهادت عزیزان خود را «مایه افتخار» می‌دانند و ۶۵٪ آنان معتقدند که این شهادت، پیوند آنان را با جامعه و آرمان فلسطین مستحکم‌تر کرده است (Abu-Amer, 2024, p. 42). 3.5.نقش مساجد و مناسک دینی در انسجام‌بخشی اجتماعی مساجد در فرهنگ اسلامی همواره فراتر از یک مکان صرفاً عبادی عمل کرده‌اند. در صدر اسلام، مسجدالنبی مرکز مدیریت جامعه، قضاوت، آموزش و حتی برنامه‌ریزی‌های جنگی بود. این کارکرد چندبعدی مسجد در جریان جنگ رمضان در غزه نیز به شکلی برجسته احیا شد. مساجد غزه در طول جنگ و پس از آن، تنها محل عبادت نبودند، بلکه به مراکز مدیریت بحران، هم‌افزایی اجتماعی و توزیع کمک‌های مردمی تبدیل شدند. در شرایطی که بسیاری از نهادهای رسمی به دلیل بمباران از کار افتاده بودند، مساجد با شبکه مردمی گسترده خود، نقش‌آفرینی کردند (الجزیره، ۲۰۲۴). نماز جماعت و به‌ویژه نمازهای صف‌های طولانی در ویرانه‌ها، نمادی از استمرار زندگی و مقاومت بود. تصاویر پخش‌شده از نمازگزارانی که در میان آوار مساجد ویران‌شده به اقامه نماز می‌ایستادند، به نمادهای رسانه‌ای این جنگ تبدیل شد. طارق رمضان در تحلیل خود از جنبش‌های اسلامی معاصر می‌نویسد: «مناسک دینی عمومی در شرایط بحران، نه فقط یک کنش فردی، بلکه اعلام موجودیت جمعی و نمایش تداوم هویت در برابر تلاش برای نابودی است» (Ramadan, 2020, p. 67). نمازهای عید فطر در غزه در سال ۲۰۲۴، با وجود ویرانی‌های گسترده، با شکوهی بی‌سابقه برگزار شد. این گردهمایی‌های عظیم، پیامی روشن به جهان داشت: این قوم با وجود همه سختی‌ها، هویت خود را حفظ کرده و به حیات جمعی خود ادامه می‌دهد. علامه سید محمدحسین فضل‌الله، از مفسران برجسته لبنانی، در تفسیر خود بر قرآن به نقش مسجد در حفظ هویت جامعه اسلامی اشاره می‌کند: «مسجد قرارگاه ایمان و مرکز تجمع مؤمنان است. هرگاه مسجد زنده باشد، امت زنده است و هرگاه مسجد ویران شود، نخستین پایگاه هویت جمعی مسلمانان فرو ریخته است» (فضل‌الله، ۱۴۲۰، ج ۵، ص ۳۱۲). 4.5.آموزه توکل و صبر در تاب‌آوری اجتماعی یکی دیگر از آموزه‌های دینی که در بازسازی هویت جمعی پس از جنگ نقش اساسی ایفا می‌کند، مفهوم «توکل» و «صبر» است. قرآن کریم در آیات متعددی مؤمنان را به صبر و توکل دعوت کرده است. «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ»(بقره/249) (چه بسا گروه اندکی که به فرمان خدا بر گروه بسیاری پیروز شدند و خدا با صابران است) از جمله آیاتی است که در طول جنگ رمضان بارها از سوی رسانه‌های مقاومت بازخوانی شد. محمد خالد المصری در پژوهشی درباره تاب‌آوری اجتماعی در غزه نشان می‌دهد که مفهوم «توکل» در فرهنگ فلسطینی به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه به معنای تلاش حداکثری همراه با اعتماد به نصرت الهی است. وی می‌نویسد: «توکل در فرهنگ مقاومت فلسطین، به مثابه موتور محرک عمل جمعی است؛ نه بهانه‌ای برای سکون» (المصری، ۲۰۲۳، ص ۱۱۴). رهبر انقلاب اسلامی ایران، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در تحلیل خود از مقاومت فلسطین بر این نکته تأکید دارند که «رمز بقای فلسطین در طول هفتاد سال اشغال، ایمان به خدا و توکل بر او بوده است. این ایمان است که به یک ملت توان مقاومت می‌دهد» (خامنه‌ای، ۱۳۹۹، ص ۱۲۸). این نگاه سبب می‌شود که جامعه فلسطین پس از جنگ، به جای فروپاشی روانی و اجتماعی، با قدرت بیشتری به بازسازی بپردازد. مردم غزه در مصاحبه‌های متعدد پس از جنگ، بر این باور تأکید کرده‌اند که «خدا با ماست» و این باور، آنان را برای ادامه راه مصمم‌تر کرده است. 6.نتیجه‌گیری پژوهش حاضر با تأکید بر جنگ رمضان در غزه نشان داد که آموزه‌های دینی نه تنها در زمان جنگ، بلکه در دوره بازسازی پس از آن نیز نقش حیاتی در بازسازی هویت جمعی ایفا می‌کنند. این آموزه‌ها با ارائه چارچوبی برای تفسیر رنج و امید، جامعه را از فروپاشی هویتی نجات می‌دهند. یافته‌های پژوهش نشان داد که سه سازوکار اصلی در این فرآیند نقش دارند: نخست، بازتعریف مقاومت به مثابه تکلیف شرعی که به کنش‌های جمعی مشروعیت دینی می‌بخشد؛ دوم، فرهنگ شهادت که هویت قربانی را به هویت قهرمان تبدیل می‌کند؛ و سوم، مناسک دینی جمعی به‌ویژه در مساجد که انسجام اجتماعی را تقویت می‌کند. آینده هویت اسلامی در غزه، در گرو تداوم همین گفتمان مقاومت و پیوند آن با نهادهای اجتماعی و آموزشی است. به نظر می‌رسد که برای تثبیت این هویت در افق تمدنی، نیازمند بازتولید این مفاهیم در قالب‌های هنری، رسانه‌ای و آموزشی متناسب با نسل جدید هستیم. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که یافته‌های مرتبط با غزه نه‌تنها نظریه دورکیم را در قرن بیست‌ویکم تأیید می‌کند، بلکه رویکردهای جدیدی در تحلیل‌های جامعه‌شناختی ارائه می‌دهد. به‌ویژه، ارتباط بین مفهوم «شهادت» و هویت اجتماعی در سخنرانی‌های رهبران، می‌تواند به درک عمیق‌تری از سازوکارهای اجتماعی در شرایط بحرانی کمک کند. در پایان، پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی به بررسی تطبیقی نقش آموزه‌های دینی در بازسازی هویت جمعی در سایر بحران‌های منطقه مانند یمن، سوریه و عراق بپردازند تا زمینه برای نظریه‌پردازی بومی درباره «الهیات مقاومت و بازسازی» فراهم آید.

.منابع فارسی - احمدی، م. (۱۴۰۱). تأثیر رسانه‌ها بر انتقال پیام‌های سیاسی: یک مطالعه موردی, فصلنامه تحقیقات ارتباطات،۲(۳)، ۲۵-۴۰. - برگر، پیتر. (۱۳۹۵). پرده‌های مقدس: عناصر جامعه‌شناختی نظریه دین. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: نشر ثالث. - حسینی، ر. (۱۴۰۰). نقش بیانات رهبران در مشارکت سیاسی جوانان. مجله جامعه‌شناسی ایران. ۱(۲)، ۵۰-۶۵. - خامنه‌ای، سید علی. (۱۳۹۹). فلسطین. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. - دورکیم، امیل. (۱۳۸۳). صور بنیانی حیات دینی. ترجمه باقر پرهام. تهران: نشر مرکز. - رجبی، محمدحسین. (۱۴۰۲). «الهیات مقاومت؛ خوانشی دینی از جنگ غزه». فصلنامه قبسات. سال ۲۸، شماره ۱۱۰. صص ۴۵-۶۸. - سادات، ف. (۱۳۹۸). تأثیر بیانات مذهبی بر هویت ملی: یک بررسی جامع. پژوهش‌های اجتماعی. ۴(۱)، ۱۰-۲۲. - مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). فلسفه جهاد در اسلام. تهران: انتشارات صدرا. 2.7. منابع عربی - المصری، محمد خالد. (۲۰۲۳). الصمود الاجتماعی فی قطاع غزه: دراسة میدانیة. غزه: مرکز الدراسات الفلسطینیة. - فضل‌الله، سید محمدحسین. (۱۴۲۰ ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
منابع اینترنتی - العالم. (۲۰۲3). «اسماعیل هنیه: مقاومت تا آزادی کامل فلسطین ادامه می‌یابد». منتشردر شده 8 مارس 2023. قابل دسترسی در: https://fa.alalam.ir - الجزیره. (۲۰۲۴). «مساجد غزه؛ پناهگاه‌هایی در میان ویرانه‌ها». منتشر شده در 15 مارس 2024 . قابل دسترسی در: https://www.aljazeera.net - الجزیره. (۲۰۲۴). «بازگشت به شمال غزه؛ تصاویری از مقاومت در ویرانه‌ها». منتشر شده در 16 مارس 2024 . قابل دسترسی در: https://www.aljazeera.net